Lỗi & ngoại lệ trong Python

Khi “có chuyện” lúc chạy, Python tạo một object lỗi và “ném” (raise) nó. Vài loại hay gặp: ValueError (giá trị sai), TypeError (sai kiểu), KeyError (key không có), ZeroDivisionError, IndexError, FileNotFoundError… Không bắt thì chương trình dừng và in traceback:

int("abc")

Traceback (most recent call last):
  File "loi.py", line 1, in <module>
    int("abc")
ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'abc'

• ▸Đọc traceback TỪ DƯỚI LÊN: dòng cuối = loại lỗi + thông điệp.
• ▸Mỗi loại lỗi là một kiểu riêng (ValueError, KeyError…), đều thuộc Exception.
• ▸Lỗi không bắt sẽ dừng chương trình - nên ta cần cách XỬ LÝ chúng.

Đặt phần “có thể lỗi” trong try; nếu lỗi xảy ra và khớp một except, Python nhảy tới đó. finally LUÔN chạy. Bấm Tiếp → với ba tình huống để thấy luồng nhảy:

• ▸try lỗi ở đâu thì DỪNG ngay, nhảy tới except khớp loại lỗi.
• ▸except không khớp → lỗi LAN RA ngoài (nhưng finally vẫn chạy trước).
• ▸finally luôn chạy - hợp để dọn dẹp (đóng tệp, kết nối).

Khi hàm của bạn gặp dữ liệu không hợp lệ, hãy raise một lỗi rõ nghĩa thay vì âm thầm trả sai:

def dat_tuoi(t):
    if t < 0:
        raise ValueError("tuoi khong the am")
    return t

try:
    dat_tuoi(-5)
except ValueError as e:
    print("Loi:", e)

Loi: tuoi khong the am

• ▸raise LoaiLoi("thông điệp") để báo điều kiện sai cho người gọi.
• ▸except ... as e: bắt object lỗi, e chứa thông điệp.
• ▸Báo lỗi sớm & rõ tốt hơn để bug lan đi âm thầm.

Dạng đầy đủ còn có else (chạy khi KHÔNG có lỗi), và bạn nên bắt đúng loại lỗi - đừng nuốt tất cả:

def doc_so(s):
    try:
        n = int(s)          # co the loi
    except ValueError:
        return None         # bat CU THE loai nay
    else:
        return n * 2        # chi chay khi try KHONG loi
    finally:
        print("xong")       # LUON chay

print(doc_so("5"))   # -> xong, roi 10
print(doc_so("x"))   # -> xong, roi None

xong
10
xong
None

# SAI: nuot MOI loi (ke ca go sai ten bien -> bug an)
try:
    kq = tinh()
except:
    kq = 0

# DUNG: bat dung loai ban biet xu ly
try:
    kq = tinh()
except (ValueError, ZeroDivisionError):   # mot tuple nhieu loai
    kq = 0

• ▸else: chạy khi try KHÔNG lỗi (tách phần “lỡ lỗi” khỏi phần “chạy tiếp khi ổn”).
• ▸except (A, B): bắt nhiều loại trong một nhánh; nhiều except cho xử lý khác nhau.
• ▸ĐỪNG dùng except: trống - nó nuốt cả lỗi bạn không ngờ (NameError…) → bug ẩn.

Bạn tạo được loại lỗi riêng bằng cách kế thừa Exception (hoặc một loại cụ thể) - giúp người gọi bắt đúng tình huống nghiệp vụ:

class SoDuKhongDu(ValueError):      # loi RIENG, ke thua ValueError
    pass

def rut(sodu, tien):
    if tien > sodu:
        raise SoDuKhongDu(f"thieu {tien - sodu}")
    return sodu - tien

try:
    rut(100, 150)
except SoDuKhongDu as e:            # bat dung loai nghiep vu
    print("Loi:", e)

Loi: thieu 50

Có hai lối nghĩ. LBYL (“nhìn trước khi nhảy”): kiểm tra trước rồi mới làm. EAFP (“xin lỗi dễ hơn xin phép”): cứ thử, sai thì bắt. Python ưa EAFP - thường gọn và an toàn hơn:

diem = {"Lan": 9}

# LBYL: kiem tra truoc
if "Nam" in diem:
    print(diem["Nam"])
else:
    print("chua co Nam")

# EAFP: cu thu, sai thi bat (Pythonic)
try:
    print(diem["Nam"])
except KeyError:
    print("chua co Nam")

chua co Nam
chua co Nam