Metrics, audit log & báo cáo

Sản phẩm đã chạy: khách đăng nhập, nạp tiền, mua hàng; admin quản lý. Nhưng nếu không đo và ghi lại, mèo con mù: hệ thống đang khoẻ hay đang chảy máu tiền, có ai đang dò tài khoản, kho có đang âm không - đều không biết cho tới khi khách kêu.

Khả năng nhìn vào trong hệ thống gọi là observability, dựng từ hai thứ: log (ghi từng sự kiện) và metrics (số đo gom lại), rồi từ đó ra báo cáo và cảnh báo.

Tầng nền là audit log - nhật ký nghiệp vụ ghi "ai làm gì, trên cái gì, khi nào, từ đâu". Ghi cho mọi action admin (đổi giá, khoá tài khoản, cộng/trừ số dư) và mọi auth event (đăng nhập, thất bại, đổi mật khẩu, bật/tắt 2FA). Đây là bằng chứng khi có sự cố hay tranh chấp:

• ▸Append-only: log chỉ thêm, KHÔNG sửa/xoá - mới là bằng chứng tin được.
• ▸Ghi đủ: ai (user id), hành động, đối tượng, thời gian, IP/thiết bị, kết quả.
• ▸TUYỆT ĐỐI không ghi mật khẩu, mã 2FA/OTP, số thẻ, token - che (mask) hoặc bỏ.

Tới lượt mèo con (build). Bật plan mode, đưa mô tả, duyệt rồi cho dựng:

Tạo bảng audit_log (user_id, hành động, đối tượng, thời gian, IP, kết quả),
append-only. Ghi MỘT dòng cho mọi action admin (đổi giá, khoá tài khoản,
cộng/trừ số dư) và mọi auth event (đăng nhập, login_failed, đăng xuất,
đổi mật khẩu, bật/tắt 2FA). KHÔNG ghi mật khẩu/mã 2FA/số thẻ vào log.

Từ log và metrics, dựng báo cáo theo bốn nhóm để nhìn bao quát sức khoẻ và rủi ro của cả sản phẩm:

• ▸🩺 Sức khoẻ hệ thống: uptime, tỉ lệ lỗi, độ trễ, hàng đợi BullMQ tồn, webhook lỗi.
• ▸👤 Rủi ro user: đăng nhập thất bại dồn dập, nhiều thiết bị lạ, nạp/rút bất thường.
• ▸📦 Rủi ro hàng & business: kho âm/sắp hết, đơn lỗi, tỉ lệ hoàn tiền cao.
• ▸💰 Tiền vào/ra: tổng nạp, tổng mua/rút, số dư hệ thống - và đối soát với SePay.

Phần nhạy nhất là tiền. Báo cáo phải trả lời gọn: hôm nay vào bao nhiêu (nạp), ra bao nhiêu (mua/rút), số dư toàn hệ thống là bao nhiêu. Và quan trọng: đối soát (reconciliation) - tổng tiền đã cộng vào ví khách phải khớp tổng giao dịch SePay báo về.

tong_da_cong = SUM(giao_dich.so_tien WHERE loai='nap' AND trang_thai='hoan_tat')
tong_sepay   = SUM(sepay.so_tien WHERE da_xac_nhan)
if tong_da_cong != tong_sepay:
    canh_bao("Lệch tiền nạp", tong_da_cong - tong_sepay)  # tìm ngay

Báo cáo đẹp nhưng không ai ngồi xem 24/7. Với vài metrics quan trọng, đặt ngưỡng cảnh báo để hệ thống tự báo khi có bất thường - xử lý kịp thay vì đợi khách kêu.

• ▸Ví dụ ngưỡng: webhook lỗi > 5% trong 10 phút; một tài khoản rút > X trong 1 giờ; kho âm.
• ▸Vượt ngưỡng thì báo qua email/Zalo/Slack, kèm đường dẫn tới chi tiết.
• ▸Đừng đặt quá nhiều cảnh báo vụn - nhiễu thì người ta bỏ qua cả cái quan trọng.

Log là con dao hai lưỡi: ghi đủ để truy vết, nhưng ghi bừa thì thành kho bí mật cho kẻ tấn công. Nguyên tắc: không bao giờ log mật khẩu, mã 2FA, số thẻ, token; che bớt dữ liệu cá nhân; và giữ log không sửa được để còn là bằng chứng.